Tiếng Hoa và tiếng Trung khác nhau thế nào? Nên học tiếng nào

Trong ngữ cảnh khoá học và Ngoại Ngữ Gia Sư ở Việt Nam, “tiếng Hoa” và “tiếng Trung” gần như luôn chỉ cùng một thứ: tiếng Phổ thông 普通话 (pǔtōnghuà), viết bằng chữ giản thể 简体字 (jiǎntǐzì) và học phát âm qua pinyin. Khác biệt nằm ở tên gọi và thói quen cộng đồng, không nằm ở ngôn ngữ được dạy — cùng một câu 我学中文 (wǒ xué zhōngwén) — tôi học tiếng Trung, học viên lớp “tiếng Hoa” hay lớp “tiếng Trung” đều học y hệt nhau. Học viên của chúng tôi hay nhầm rằng “tiếng Hoa” là một ngôn ngữ riêng, dễ hơn, không phải viết chữ Hán. Một nhầm lẫn phổ biến thứ hai: nghĩ rằng “tiếng Hoa” có kỳ thi riêng, trong khi kỳ thi chuẩn hoá quốc tế là HSK và chỉ dùng chữ giản thể.

Tiếng Hoa là gì, tiếng Trung là gì?

Trước hết cần thống nhất ba thuật ngữ nền. Chữ Hán 汉字 (hànzì) là hệ thống chữ viết biểu ý dùng chung cho tiếng Trung, không phải chữ cái ghép vần như tiếng Việt. Pinyin 拼音 (pīnyīn) là hệ thống phiên âm bằng chữ La tinh do Trung Quốc đại lục ban hành, dùng để ghi cách đọc chữ Hán kèm dấu thanh — nhờ pinyin mà người mới có thể đọc được 你好 (nǐ hǎo) — xin chào, hay 谢谢 (xiè xie) — cảm ơn, trước khi thuộc mặt chữ. HSK, viết đầy đủ là 汉语水平考试 (hànyǔ shuǐpíng kǎoshì), là kỳ thi năng lực tiếng Trung dành cho người có tiếng mẹ đẻ không phải tiếng Trung, hiện thuộc quản lý của Trung tâm Hợp tác và Giao lưu Ngôn ngữ Trung Quốc – Nước ngoài (CLEC), cơ quan kế nhiệm Hanban từ tháng 7 năm 2020, đăng ký qua trang khảo thí chính thức chinesetest.cn.

“Tiếng Trung” là cách người Việt gọi ngôn ngữ của Trung Quốc nói chung. “Tiếng Hoa” là cách gọi gắn với cộng đồng người Hoa 华人 (huárén) — tức người gốc Hoa sinh sống ngoài Trung Quốc đại lục, trong đó có cộng đồng ở TP.HCM. Hai cái tên xuất phát từ hai góc nhìn khác nhau: một bên gọi theo quốc gia, một bên gọi theo cộng đồng dân tộc. Chính vì thế mà chúng chồng lấn lên nhau rất nhiều, và trong đa số trường hợp thực tế thì trỏ về cùng một ngôn ngữ.

Năm tên gọi hay gặp: 中文 (zhōngwén), 汉语 (hànyǔ), 华语 (huáyǔ), 普通话 (pǔtōnghuà), 国语 (guóyǔ)

Người mới thường choáng vì thấy quá nhiều tên. Thật ra mỗi tên nhấn mạnh một khía cạnh khác nhau của cùng một khối ngôn ngữ, và khác nhau chủ yếu ở vùng sử dụng. Khi dạy lớp HSK 2, chúng tôi thường dành hẳn một buổi để gỡ chỗ này, vì học viên hay đọc tài liệu Đài Loan rồi tưởng mình đang học nhầm thứ tiếng.

• 中文 (zhōngwén) — cách gọi chung, nghiêng về chữ viết và văn bản, phổ biến nhất trong đời sống hằng ngày. Đây là từ xuất hiện trong câu 我学中文 (wǒ xué zhōngwén).
• 汉语 (hànyǔ) — tên mang tính học thuật, nghĩa là ngôn ngữ của dân tộc Hán, bao trùm cả chuẩn ngữ lẫn các phương ngữ. Tên kỳ thi HSK dùng chính từ này.
• 普通话 (pǔtōnghuà) — “tiếng phổ thông”, tên gọi chuẩn ngữ tại Trung Quốc đại lục. Đây là thứ tiếng mà HSK đo và là thứ được dạy trong hầu hết khóa học tiếng Trung tiếng Trung ở Việt Nam.
• 国语 (guóyǔ) — “quốc ngữ”, cách Đài Loan gọi chuẩn ngữ của họ. Cùng gốc với tiếng phổ thông nhưng khác một số cách phát âm, từ vựng và thói quen dùng từ.
• 华语 (huáyǔ) — cách gọi phổ biến ở Singapore, Malaysia và trong cộng đồng người Hoa hải ngoại. Đây chính là từ gần nhất với chữ “tiếng Hoa” trong tiếng Việt.

Điểm mấu chốt: 普通话 (pǔtōnghuà), 国语 (guóyǔ) và 华语 (huáyǔ) là ba tên gọi địa phương của cùng một chuẩn ngữ. Người nói ba thứ này hiểu nhau bình thường, giống như người Hà Nội và người Sài Gòn nói chuyện với nhau vậy.

Bảng đối chiếu tên gọi, vùng dùng, chữ viết và HSK

Bảng dưới đây là công cụ chúng tôi hay đưa cho học viên buổi đầu, để trả lời dứt điểm câu hỏi “cái tên này là ngôn ngữ hay phương ngữ, dùng ở đâu, có thi HSK được không”.

粤语 (yuèyǔ) và 潮州话 (cháozhōuhuà) — chỗ “tiếng Hoa” thật sự khác

Nếu có chỗ nào khiến “tiếng Hoa” khác “tiếng Trung” một cách thực chất, thì đó là các phương ngữ 方言 (fāngyán). 粤语 (yuèyǔ), quen gọi là 广东话 (guǎngdōnghuà) — tiếng Quảng Đông, là phương ngữ có số người nói rất lớn, tập trung ở Quảng Đông, Quảng Tây, Hồng Kông, Ma Cao và các cộng đồng người Hoa ở Đông Nam Á, Bắc Mỹ, châu Âu. 潮州话 (cháozhōuhuà) — tiếng Triều Châu, thuộc nhánh Mân Nam, là một hệ khác nữa. Hai thứ này khác tiếng phổ thông ở mức người nói không tự động hiểu được nhau khi nghe.

Ở Việt Nam, điều này rất đáng chú ý. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, dân tộc Hoa ở Việt Nam có 749.466 người, trong đó hơn một nửa sinh sống tại TP.HCM, tập trung quanh khu Chợ Lớn; các địa phương đông người Hoa tiếp theo gồm Đồng Nai, Sóc Trăng, Kiên Giang, Bạc Liêu. Riêng trong cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn, nhóm nói tiếng Quảng Đông là nhóm lớn nhất, kế đến là Triều Châu, bên cạnh các nhóm Phúc Kiến, Hải Nam và Hẹ (Khách Gia). Vì vậy khi một gia đình ở Quận 5 nói “nhà mình nói tiếng Hoa”, rất có thể họ đang nói tiếng Quảng hoặc tiếng Triều Châu — không phải tiếng phổ thông. Đây là nguồn gốc của gần như toàn bộ sự nhầm lẫn.

Vì sao ở Việt Nam “tiếng Hoa” và “tiếng Trung” thường là một

Dù trong gia đình có thể là tiếng Quảng hay tiếng Triều, thì khi bước vào thị trường đào tạo, chữ “tiếng Hoa” gần như luôn được hiểu là tiếng phổ thông. Lý do rất thực dụng: tài liệu, giáo trình, phần mềm gõ chữ, kỳ thi chuẩn hoá, cơ hội việc làm và du học đều xoay quanh 普通话 (pǔtōnghuà) với chữ giản thể. Một nơi rao “lớp tiếng Hoa cơ bản” và một nơi rao “lớp tiếng Trung cơ bản” trên thực tế dạy cùng bộ nội dung: pinyin, thanh điệu, chữ giản thể, mẫu câu giao tiếp.

Vì vậy, nếu bạn đang tìm gia sư và phân vân giữa hai tên gọi, chúng tôi khuyên đừng chọn theo chữ trên tiêu đề. Hãy hỏi thẳng ba câu: lớp dạy tiếng phổ thông hay tiếng Quảng; giáo trình dùng chữ giản thể hay phồn thể; lộ trình có hướng tới HSK hay không. Ba câu này phân biệt chính xác hơn bất kỳ nhãn nào. Học viên tìm gia sư tiếng Hoa và học viên tìm gia sư tiếng Trung ở chỗ chúng tôi cuối cùng đều được xếp vào cùng lộ trình, trừ khi họ nói rõ muốn học tiếng Quảng để nói chuyện với gia đình.

Nên học tiếng nào? Chọn theo mục tiêu của bạn

Câu trả lời phụ thuộc vào việc bạn định dùng tiếng Trung để làm gì. Bảng dưới đây tóm tắt các trường hợp chúng tôi gặp nhiều nhất.

Nói ngắn gọn: với đại đa số học viên, câu trả lời là học tiếng phổ thông bằng chữ giản thể. Tiếng Quảng hay tiếng Triều Châu là lựa chọn bổ sung có mục đích cụ thể, không phải điểm xuất phát.

Người mới nên bắt đầu từ đâu

Lộ trình chúng tôi thấy hiệu quả nhất cho người bắt đầu từ số không gồm ba chặng. Chặng một: nắm hệ thống pinyin cùng bốn thanh điệu và thanh nhẹ cho thật chắc, vì phát âm sai thanh ở giai đoạn đầu rất khó sửa về sau — 妈 (mā) là mẹ nhưng 马 (mǎ) là con ngựa. Chặng hai: học vài trăm chữ Hán thông dụng cùng bộ thủ cơ bản, đủ để đọc câu ngắn và bắt đầu gõ chữ trên điện thoại. Chặng ba: đặt mốc HSK 1 rồi HSK 2 để có đích đo được, sau đó mới tính chuyện luyện thi HSK ở bậc cao hơn.

Về kỳ thi: phiên bản HSK quen thuộc lâu nay chia sáu cấp, từ HSK 1 đến HSK 6, và vẫn là phiên bản xuất hiện trong phần lớn kỳ thi hiện nay. Bên cạnh đó, Bộ Giáo dục Trung Quốc đã ban hành bộ chuẩn mới 国际中文教育中文水平等级标准 (Chuẩn phân bậc năng lực tiếng Trung trong giáo dục tiếng Trung quốc tế), có hiệu lực từ ngày 1/7/2021, chia thành ba giai đoạn sơ – trung – cao với chín bậc, thường được gọi là HSK 3.0. Quá trình chuyển đổi giữa hai phiên bản đang diễn ra và lịch áp dụng có thể khác nhau theo từng kỳ thi, từng điểm thi, nên trước khi đăng ký học viên cần kiểm tra thông báo chính thức tại chinesetest.cn cũng như thông tin đăng ký của điểm thi để biết mình thi theo chuẩn nào. Bên cạnh HSK còn có HSKK — kỳ thi kỹ năng nói, chia ba cấp sơ cấp, trung cấp và cao cấp; nhiều trường và chương trình học bổng yêu cầu nộp kèm chứng chỉ HSKK ở bậc tương ứng, và ở một số kỳ thi việc đăng ký HSK bậc cao có kèm phần thi nói, vì vậy cần đọc kỹ quy định của kỳ thi mình dự định dự thi.

Học 1 kèm 1 với gia sư giúp được gì

Với riêng chủ đề tên gọi và phương ngữ, hình thức 1 kèm 1 có lợi thế rõ. Giáo viên xác định được ngay bạn cần gì: một học viên gốc Hoa muốn nói chuyện với ông bà bằng tiếng Quảng có nhu cầu rất khác một bạn sinh viên chuẩn bị hồ sơ du học. Với người thứ nhất, chúng tôi tập trung vào nghe – nói và từ vựng sinh hoạt; với người thứ hai, trọng tâm là chữ viết, ngữ pháp và cấu trúc đề thi.

Lợi thế thứ hai là sửa phát âm theo thời gian thực. Thanh điệu và các cặp âm dễ lẫn như z/zh, c/ch, s/sh cần được chỉnh ngay lúc phát ra, chứ không phải một tuần sau khi thói quen đã hình thành. Lợi thế thứ ba là điều chỉnh tốc độ: nếu bạn nắm chữ Hán nhanh nhưng nghe chậm, buổi học có thể dồn cho nghe mà không phải chờ cả lớp. Chúng tôi không cam kết đầu ra theo số buổi — tiến độ phụ thuộc vào thời lượng tự luyện của mỗi người — nhưng việc có người theo sát giúp phát hiện lỗ hổng sớm hơn nhiều so với tự học.

Câu hỏi thường gặp

Q: Tiếng Hoa là gì, có phải là tiếng Trung không?
A: “Tiếng Hoa” là cách người Việt gọi ngôn ngữ của cộng đồng người Hoa 华人 (huárén), tương ứng với từ 华语 (huáyǔ) mà người Hoa ở Singapore và Malaysia hay dùng. Trong ngữ cảnh khoá học và gia sư ở Việt Nam, tiếng Hoa và tiếng Trung chỉ cùng một thứ: tiếng phổ thông 普通话 (pǔtōnghuà) viết bằng chữ giản thể. Chỉ khi người nói có ý chỉ tiếng Quảng Đông 广东话 (guǎngdōnghuà) hay tiếng Triều Châu 潮州话 (cháozhōuhuà) thì mới là ngôn ngữ khác thật sự, và khi đó chúng tôi luôn hỏi lại để xếp lớp cho đúng.

Q: Học tiếng Hoa có thi được HSK không?
A: Được, nếu bạn học tiếng phổ thông — vì HSK, tên đầy đủ 汉语水平考试 (hànyǔ shuǐpíng kǎoshì), đo đúng chuẩn ngữ này. Cần lưu ý HSK chỉ thi bằng chữ giản thể 简体字 (jiǎntǐzì), nên nếu bạn học tài liệu Đài Loan viết phồn thể thì phải bổ sung phần chữ giản thể trước khi thi. Nếu bạn học tiếng Quảng Đông thì không có kỳ thi HSK tương ứng, đây là điều chúng tôi luôn nói rõ với học viên ngay từ buổi tư vấn.

Q: Người Hoa ở Chợ Lớn nói tiếng gì, học tiếng phổ thông có nói chuyện được không?
A: Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, dân tộc Hoa ở Việt Nam có 749.466 người, hơn một nửa sinh sống tại TP.HCM; trong cộng đồng ở Chợ Lớn, nhóm nói tiếng Quảng Đông là nhóm lớn nhất, kế đến là Triều Châu. Người lớn tuổi trong gia đình có thể chỉ quen tiếng Quảng, còn thế hệ trẻ và những người làm ăn buôn bán thì thường biết cả tiếng phổ thông. Chúng tôi vẫn khuyên bắt đầu bằng tiếng phổ thông, vì đó là nền để đọc chữ và học tiếp phương ngữ sau này dễ hơn nhiều.

Q: Nên học chữ giản thể hay phồn thể trước?
A: Với gần như mọi học viên, chúng tôi khuyên bắt đầu bằng chữ giản thể 简体字 (jiǎntǐzì), vì đây là chữ dùng ở Trung Quốc đại lục, Singapore và là chữ duy nhất xuất hiện trong đề thi HSK. Chữ phồn thể 繁体字 (fántǐzì) dùng ở Đài Loan và Hồng Kông, nét nhiều hơn nhưng cùng một chữ — ví dụ 学 (xué) — học, viết phồn thể là 學 (xué). Người đã vững giản thể thường mất ít công để đọc hiểu phồn thể, còn chiều ngược lại thì khó hơn.

Kết luận

Tiếng Hoa và tiếng Trung không phải hai ngôn ngữ đối lập, mà là hai cách gọi xuất phát từ hai góc nhìn: theo cộng đồng dân tộc và theo quốc gia. Trong ngữ cảnh học tập ở Việt Nam, cả hai đều dẫn đến cùng một nội dung — tiếng phổ thông 普通话 (pǔtōnghuà), chữ giản thể và pinyin — và đây cũng là thứ tiếng mà HSK đo. Chỉ khi bạn thật sự muốn học tiếng Quảng Đông hay tiếng Triều Châu để giao tiếp trong gia đình thì mới cần một hướng đi riêng. Vì vậy, thay vì băn khoăn về nhãn tên, hãy xác định mục tiêu trước — du học, đi làm, hay nói chuyện với người thân — rồi chọn lộ trình phù hợp, và nếu cần người theo sát từng buổi thì hình thức học với gia sư là cách rút ngắn quãng mò mẫm ban đầu.