So sánh tiếng Trung Phồn thể và Giản thể: nên học loại nào?

Nếu đích đến là du học, làm việc hay giao thương với Trung Quốc Đại lục và bạn cần chứng chỉ HSK, hãy học chữ Giản thể 简体字 (jiǎntǐzì — chữ giản thể): toàn bộ đề thi HSK, giáo trình và giấy tờ hành chính ở Đại lục đều in bằng hệ chữ này, phục vụ khoảng 1,4 tỷ người. Nếu bạn nhắm Đài Loan, Hồng Kông, Ma Cao — cộng lại khoảng 31 triệu người — hoặc mê thư pháp và thư tịch cổ, hãy học chữ Phồn thể 繁體字 (fántǐzì — chữ phồn thể). Chưa xác định rõ đích đến, NNGS khuyên bắt đầu bằng Giản thể rồi bổ sung Phồn thể sau: phần lớn chữ thông dụng viết giống hệt nhau ở cả hai hệ, và chuyển hệ ở kỹ năng đọc thường chỉ tốn vài tuần chứ không phải học lại từ đầu.

Phồn thể và Giản thể khác nhau ở đâu: nhìn tận mắt tám cặp chữ

Hai hệ chữ ghi cùng một ngôn ngữ, cùng phát âm, cùng nghĩa, chỉ khác cách viết. Quan trọng hơn: không phải chữ nào cũng có hai dạng. Rất nhiều chữ thông dụng bất biến — 我 (wǒ — tôi), 人 (rén — người), 山 (shān — núi), 日 (rì — mặt trời) viết y hệt ở cả hai hệ. Khác biệt tập trung ở nhóm chữ nhiều nét, và bảng dưới là những cặp học viên NNGS gặp ngay vài buổi đầu.

Bảng cho thấy ba điều. Chênh lệch số nét ở vài cặp rất lớn: 聽 (tīng) hai mươi hai nét so với 听 (tīng) bảy nét, ảnh hưởng thẳng tới tốc độ chép bài của người mới. Phát âm và nghĩa thì không đổi: 學 (xué) và 学 (xué) cùng đọc xué, cùng nghĩa là học. Và dạng Giản thể thường giữ đủ dấu vết của dạng gốc để người quen hệ kia đoán ra — 书 (shū) giữ dáng chữ thảo của 書 (shū) — đó là lý do chuyển hệ về sau nhẹ hơn nhiều so với tưởng tượng.

Loại nào phổ biến hơn, và vì sao lại như vậy

Xét số người dùng, chữ Giản thể phổ biến hơn hẳn: hệ chữ chính thức của Trung Quốc Đại lục với khoảng 1,4 tỷ dân, đồng thời là hệ chữ dạy trong trường Hoa văn ở Singapore và Malaysia. Chữ Phồn thể là hệ chính thức ở Đài Loan (khoảng 23 triệu người), Hồng Kông (khoảng 7,5 triệu) và Ma Cao (khoảng 0,7 triệu). Chênh lệch quy mô đó kéo theo chênh lệch về giáo trình, ứng dụng và học bổng.

Chữ Giản thể không do ai tuỳ hứng bỏ nét mà là chuẩn quốc gia có văn bản pháp quy. Bản chỉnh lý 1986 của 简化字总表 (jiǎnhuàzì zǒngbiǎo — Tổng bảng chữ giản hoá) thu 2.235 chữ giản hoá. Năm 2013, Quốc vụ viện công bố 通用规范汉字表 (tōngyòng guīfàn hànzì biǎo — Bảng chữ Hán quy phạm thông dụng) gồm 8.105 chữ chia ba cấp 3.500 + 3.000 + 1.605, và đây mới là chuẩn hiện hành ở Đại lục.

Giản hoá đi theo vài quy luật lặp lại, nên nắm quy luật là nắm hàng loạt chữ cùng lúc: viết ngay ngắn lại dáng chữ thảo, 東 (dōng — phía đông) thành 东 (dōng); giữ bộ phận tiêu biểu và bỏ phần còn lại, 習 (xí — luyện tập) thành 习 (xí); giản hoá thiên bàng rồi suy rộng, bộ ngôn 言 (yán — lời nói) rút thành 讠 (yán) kéo theo 語 (yǔ — tiếng nói) thành 语 (yǔ), 說 (shuō — nói) thành 说 (shuō).

Đài Loan, Hồng Kông, Ma Cao dùng hệ chữ nào và học ký âm gì

Chọn hệ chữ thực chất là chọn vùng lãnh thổ bạn sẽ sống, học hoặc làm việc cùng. Ngoài hệ chữ, mỗi nơi còn dạy một bộ ký âm khác nhau — chi tiết ảnh hưởng trực tiếp tới cách bạn gõ bàn phím và tra từ điển suốt quá trình học, nên đáng cân nhắc ngay từ buổi đầu.

Bính âm dùng đúng bảng chữ cái La-tinh quen thuộc nên người Việt đi hướng Đại lục có lợi thế nhập môn rõ rệt; học vì Đài Loan thì phải làm quen thêm bộ Chú âm phù hiệu để gõ bàn phím và tra từ điển. Riêng Hồng Kông và Ma Cao, chữ viết là Phồn thể nhưng tiếng nói thường ngày là tiếng Quảng Đông, khác hẳn tiếng phổ thông.

Thi HSK bằng Giản thể hay Phồn thể? Câu trả lời dứt khoát

HSK, tức 汉语水平考试 (hànyǔ shuǐpíng kǎoshì — kỳ thi trình độ Hán ngữ), in đề hoàn toàn bằng chữ Giản thể. Ngữ liệu nghe và đọc đều là Giản thể, nên dù bạn quen viết tay hệ nào thì vẫn phải đọc thông Giản thể mới làm được bài. Với người có kế hoạch du học Đại lục, câu hỏi "học loại nào" gần như tự trả lời.

Khung HSK đang trong giai đoạn chuyển tiếp. Chuẩn 国际中文教育中文水平等级标准 (guójì zhōngwén jiàoyù zhōngwén shuǐpíng děngjí biāozhǔn — Chuẩn phân cấp trình độ tiếng Trung trong giáo dục quốc tế) do Bộ Giáo dục Trung Quốc công bố tháng 3/2021 và hiệu lực từ 01/7/2021, dựng lại HSK theo mô hình ba đẳng chín bậc, với tổng dung lượng 11.092 từ, 3.000 chữ Hán, 1.110 âm tiết và 572 điểm ngữ pháp. Việc đưa khung mới vào đề thi diễn ra theo lộ trình, nhiều điểm thi vẫn tổ chức đề sáu cấp theo khung cũ, nên hãy hỏi thẳng điểm thi bạn định đăng ký. Điểm bất biến qua mọi lần đổi khung: hệ chữ của HSK vẫn là Giản thể.

Ở chiều Đài Loan, kỳ thi tương ứng là TOCFL do Uỷ ban Công tác thúc đẩy Trắc nghiệm Hoa ngữ Quốc gia thuộc Bộ Giáo dục Đài Loan tổ chức, chia theo band Novice, A, B, C và ánh xạ sang khung tham chiếu châu Âu CEFR. Điểm đáng chú ý: khi đăng ký, thí sinh được chọn bản đề Phồn thể hoặc bản đề Giản thể. Dù vậy, nếu đích đến là Đài Loan thì học thẳng Phồn thể vẫn hợp lý hơn, bởi sách vở, biển hiệu và giấy tờ ở đó đều là Phồn thể. Lệ phí hai kỳ thi do từng điểm thi ở mỗi nước công bố và đổi theo cấp độ lẫn theo năm, nên hãy tra bảng phí trên trang chính thức thay vì tin con số truyền miệng.

Người Việt học tiếng Trung nên chọn loại nào?

Với người Việt bắt đầu từ số không, NNGS chốt gọn: chọn Giản thể trong đa số trường hợp. Lý do không nằm ở số nét ít hơn mà ở hệ sinh thái lớn hơn hẳn — giáo trình, ứng dụng, phim ảnh, học bổng chính phủ Trung Quốc và thị trường việc làm phiên dịch tại Việt Nam đều xoay quanh Đại lục.

Ba nhóm mục tiêu, ba lời khuyên. Du học hoặc làm việc với Đại lục và cần HSK: học Giản thể, không phải cân nhắc gì thêm. Hướng tới Đài Loan hoặc doanh nghiệp Đài: học Phồn thể ngay từ đầu, kèm Chú âm phù hiệu. Học vì yêu văn hoá, thư pháp hay muốn đọc thư tịch cổ: lấy Giản thể làm hệ viết chủ lực và luyện đọc Phồn thể như lớp bổ sung, vì gần như toàn bộ thư tịch trước thế kỷ XX đều là Phồn thể.

Điều NNGS khuyên tránh là học song song hai hệ ngay từ buổi đầu. Người mới chưa đủ vốn chữ để phân biệt đâu là biến thể của cùng một chữ, đâu là chữ mới, nên rất dễ rối mặt chữ và nản trong hai tháng đầu — giai đoạn tỷ lệ bỏ cuộc cao nhất.

Học một hệ rồi chuyển sang hệ kia mất bao lâu?

Câu trả lời thẳng: đọc thì nhanh, viết mới tốn công. Người đã vững khoảng một nghìn chữ Giản thể thường mất chừng bốn đến tám tuần luyện đọc đều đặn là đọc trôi văn bản Phồn thể thông thường. Chiều ngược lại còn nhẹ hơn, vì Giản thể ít nét hơn và người quen Phồn thể thường đoán ra dạng rút gọn ngay.

Chuyển hệ nhẹ vì các cặp chữ khác nhau vẫn giữ chung bộ thủ và bố cục. Thuộc vài chục quy tắc chuyển bộ là mở khoá hàng loạt chữ: 讠 (yán) ứng với 言 (yán), 钅 (jīn — bộ kim dạng giản) ứng với 金 (jīn — vàng, kim loại), 纟 (mì — bộ mịch dạng giản) ứng với 糸 (mì — sợi tơ), 饣 (shí — bộ thực dạng giản) ứng với 食 (shí — ăn, thức ăn). Bốn cặp bộ này thôi đã xử lý vài trăm chữ thường gặp.

Viết tay là chuyện khác, vì viết là kỹ năng cơ bắp. Chuyển từ 体 (tǐ) sang 體 (tǐ) không phải nhớ thêm một chữ, mà là tập lại chuỗi vận động dài gấp ba, thường cần ba đến sáu tháng luyện tay đều. Vì vậy NNGS tư vấn học viên phân vai rõ: một hệ làm hệ viết chủ lực, hệ còn lại chỉ cần đọc hiểu.

Cạm bẫy lớn nhất khi chuyển đổi văn bản là hiện tượng 一简多繁 (yījiǎn duōfán — một chữ giản ứng với nhiều chữ phồn). Chữ 发 (fā / fà) gánh cả 發 (fā) trong 发展 (fāzhǎn — phát triển) lẫn 髮 (fà) trong 理发 (lǐfà — cắt tóc). Chữ 干 (gān / gàn) ứng với ba chữ Phồn thể là 干 (gān), 乾 (gān — khô) và 幹 (gàn — làm, thân cây). Đây là lý do phần mềm chuyển Giản sang Phồn hay sai: máy phải đoán nghĩa mới chọn đúng chữ, nên hồ sơ chính thức luôn cần người rà lại bằng mắt.

Câu hỏi thường gặp

Thi HSK có được viết chữ Phồn thể không?
Đề thi HSK in hoàn toàn bằng chữ Giản thể, cả phần nghe lẫn phần đọc. Dù bạn quen viết tay hệ nào, điều kiện tiên quyết vẫn là đọc thông 简体字 (jiǎntǐzì — chữ giản thể). NNGS khuyên người có kế hoạch thi HSK xây vốn chữ Giản thể trước, rồi mới bổ sung Phồn thể như lớp kiến thức mở rộng.

Phồn thể hay Giản thể phổ biến hơn?
Chữ Giản thể phổ biến hơn hẳn nếu xét số người dùng: đây là hệ chữ chính thức của Trung Quốc Đại lục với khoảng 1,4 tỷ dân, đồng thời dùng trong trường Hoa văn ở Singapore và Malaysia. Chữ Phồn thể 繁體字 (fántǐzì — chữ phồn thể) là hệ chính thức ở Đài Loan khoảng 23 triệu người, Hồng Kông khoảng 7,5 triệu và Ma Cao khoảng 0,7 triệu.

Người Việt mới bắt đầu nên học Phồn thể hay Giản thể?
Chưa xác định rõ đích đến thì bắt đầu bằng Giản thể, vì giáo trình, ứng dụng, học bổng và kỳ thi HSK đều xoay quanh hệ chữ này. Nhắm Đài Loan hoặc Hồng Kông thì học thẳng Phồn thể ngay từ đầu. Điều nên tránh là học song song hai hệ trong hai tháng đầu, vì người mới rất dễ rối mặt chữ và bỏ cuộc.

Đài Loan, Hồng Kông và Ma Cao dùng hệ chữ nào?
Cả ba nơi đều dùng chữ Phồn thể. Đài Loan gọi hệ chữ này là 正體字 (zhèngtǐzì — chữ chính thể) và dạy đọc ở tiểu học bằng Chú âm phù hiệu 注音符號 (zhùyīn fúhào — ký hiệu chú âm). Hồng Kông và Ma Cao dùng chung tự dạng Phồn thể, nhưng ngôn ngữ nói thường ngày ở hai nơi này là tiếng Quảng Đông chứ không phải tiếng phổ thông.

Học một hệ rồi chuyển sang hệ kia mất bao lâu?
Ở kỹ năng đọc, người đã vững khoảng một nghìn chữ thường mất bốn đến tám tuần luyện đều là đọc trôi hệ còn lại, nhờ các cặp chữ vẫn giữ chung bộ thủ. Ở kỹ năng viết tay thì lâu hơn, thường ba đến sáu tháng, vì phải tập lại thứ tự nét. Vài chục quy tắc chuyển bộ như 讠 (yán) ứng với 言 (yán — lời nói) rút ngắn quá trình này đáng kể.

Kết luận

Phồn thể và Giản thể là hai cách viết của cùng một ngôn ngữ, nên chọn giữa chúng phải xuất phát từ đích đến chứ không từ cảm tính chữ nào đẹp hơn. Hướng về Đại lục, Singapore hay Malaysia và cần HSK thì học Giản thể theo chuẩn 通用规范汉字表 (tōngyòng guīfàn hànzì biǎo). Hướng về Đài Loan, Hồng Kông, Ma Cao hoặc muốn đọc thư tịch cổ thì học Phồn thể. Dù chọn hướng nào, phần lớn chữ thông dụng vẫn chung cho cả hai hệ nên công sức hôm nay không mất trắng.

Học có người kèm: Chương trình học ở Việt Nam dùng giản thể và HSK cũng thi giản thể. Lộ trình đầy đủ xem tại lớp tiếng Trung cơ bản HSK 1–3 hoặc khoá luyện thi HSK 1–6.