Bộ thủ tiếng Trung: 214 bộ thủ Khang Hy và bảng giản thể

Bộ thủ — 部首 (bù shǒu) — là thành phần cấu tạo được chọn làm đầu mục để sắp xếp, tra cứu chữ Hán trong từ điển, đồng thời gợi ý trường nghĩa của chữ: nhìn chữ 河 (hé) — sông, thấy bộ 氵 (shuǐ) — nước là đoán được ngay chữ này dính dáng tới nước. Hiện tồn tại hai hệ thống song song: 214 bộ thủ Khang Hy — 康熙部首 (kāng xī bù shǒu) — dùng cho chữ phồn thể và từ điển cổ, và bảng bộ thủ chữ giản thể hiện hành của Trung Quốc gồm 201 bộ thủ chính theo tiêu chuẩn GF 0011-2009. Học viên ở trung tâm chúng tôi rất hay nhầm hai bảng này làm một, rồi thắc mắc vì sao chỗ ghi 214 chỗ lại ghi 201. Khó khăn thứ hai là học thuộc lòng cả trăm bộ thủ rời rạc mà không gắn vào chữ thật, nên vài tuần sau là quên gần hết.

Bộ thủ là gì? Phân biệt bộ thủ với 偏旁 (piān páng)

Chữ Hán — 汉字 (hàn zì) — không phải những nét vẽ ngẫu nhiên mà được ghép từ các bộ phận có quy luật. Bộ thủ, dịch sát nghĩa là đầu của một bộ, là bộ phận được người biên soạn từ điển chọn làm tiêu chí phân loại: mọi chữ mang cùng một bộ thủ sẽ được xếp chung một mục. Trong khi đó, 偏旁 (piān páng) là tên gọi chung cho mọi thành phần cấu tạo nên chữ, bất kể thành phần ấy có được dùng để xếp mục từ điển hay không. Nói gọn: mọi bộ thủ đều là 偏旁 (piān páng), nhưng không phải 偏旁 (piān páng) nào cũng được chọn làm bộ thủ. Đây là chỗ lẫn lộn đầu tiên mà chúng tôi phải gỡ cho học viên mới.

Trong bài này, mỗi chữ Hán đều được ghi kèm pinyin — 拼音 (pīn yīn), tức hệ thống phiên âm chữ Hán bằng chữ cái La-tinh có dấu thanh điệu — đúng như cách chúng tôi trình bày trên bảng khi dạy lớp sơ cấp. Lý do rất thực tế: học viên nhìn chữ 好 (hǎo) — tốt mà không biết đọc thì không tra được từ điển theo âm, còn thuộc pinyin mà không nhớ mặt chữ thì không viết nổi một câu. Bộ thủ chính là cây cầu nối hai việc đó, vì nó cho phép người học tiếp cận chữ từ hình dạng chứ không chỉ từ âm đọc.

214 bộ thủ Khang Hy (康熙部首 kāng xī bù shǒu): hệ thống kinh điển

Hệ thống 214 bộ thủ không phải do Khang Hy tự điển sáng tạo. Bảng này đã xuất hiện trong bộ tự điển 字汇 (zì huì) do Mai Ưng Tộ biên soạn năm 1615, rút gọn từ 540 bộ của 说文解字 (shuō wén jiě zì) xuống còn 214 bộ; về sau 康熙字典 (kāng xī zì diǎn) hoàn thành năm 1716 sử dụng lại, nên bảng gắn luôn với tên gọi Khang Hy. Cuốn từ điển này thu thập 47.035 chữ và xếp toàn bộ số chữ đó vào 214 bộ, sắp thứ tự theo số nét của bộ thủ: bắt đầu từ bộ 一 (yī) — một nét, và kết thúc ở bộ 龠 (yuè) — mười bảy nét. Cách sắp xếp theo số nét này về sau trở thành quy ước chung của hầu hết từ điển chữ Hán.

Phân bố chữ giữa các bộ rất chênh lệch chứ không đều nhau. Bộ 艸 (cǎo) — cỏ, cây cỏ gom nhiều chữ nhất với 1.902 chữ, trong khi bộ 艮 (gèn) chỉ vỏn vẹn 5 chữ. Ngày nay 214 bộ thủ Khang Hy vẫn là chuẩn tra cứu cho chữ phồn thể, cho từ điển Hán Việt và cho văn bản cổ; hệ thống này cũng được đưa vào bảng mã Unicode dưới đúng thứ tự gốc. Vì vậy, khi học viên tra một chữ trong từ điển Hán Việt in ở Việt Nam, khả năng cao là đang dùng hệ 214 bộ.

Bảng bộ thủ chữ giản thể hiện hành: 201 bộ theo chuẩn GF 0011-2009

Sau khi Trung Quốc đại lục phổ biến chữ giản thể, nhiều bộ thủ Khang Hy không còn khớp với hình chữ thực tế nữa. Năm 1983, Ủy ban Cải cách Chữ viết Trung Quốc và Cục Xuất bản Nhà nước công bố bản dự thảo 汉字统一部首表 (hàn zì tǒng yī bù shǒu biǎo) với 201 bộ thủ chính để thống nhất cách tra. Đến năm 2009, Bộ Giáo dục và Ủy ban Công tác Ngôn ngữ Văn tự Nhà nước Trung Quốc ban hành tiêu chuẩn 汉字部首表 (hàn zì bù shǒu biǎo), mã hiệu GF 0011-2009, gồm 201 bộ thủ chính — 主部首 (zhǔ bù shǒu). Kèm theo đó là danh sách bộ phụ hình — 附形部首 (fù xíng bù shǒu), tức các dạng biến thể của bộ chính; bản chuẩn liệt kê 100 dạng, còn văn bản công bố chính thức nêu 99 dạng.

Điểm quan trọng mà chúng tôi luôn nhấn mạnh trong lớp: hai bảng không hề đối lập nhau. Trong 201 bộ chính của chuẩn GF 0011-2009, chỉ có 2 bộ không nằm trong hệ 214 bộ Khang Hy, là bộ 业 (yè) và bộ 龺 (một bộ rất hiếm, được bổ sung từ bản dự thảo năm 1983, gần như chỉ gặp khi tra từ điển). Nghĩa là 199 bộ còn lại vẫn trùng với bảng cổ điển. Các từ điển thông dụng bản mới như 新华字典 (xīn huá zì diǎn) và 现代汉语词典 (xiàn dài hàn yǔ cí diǎn) đều theo chuẩn 2009 này.

Bảng bộ thủ tiếng Trung thông dụng nhất

Không cần thuộc hết mấy trăm bộ mới bắt đầu đọc được chữ. Khi dạy lớp HSK 2, chúng tôi thấy chỉ cần nắm chắc khoảng vài chục bộ thủ hay gặp là học viên đã tự đoán được trường nghĩa của phần lớn chữ mới trong bài. Dưới đây là bảng bộ thủ tiếng Trung xuất hiện dày đặc nhất trong giáo trình sơ cấp và trung cấp.

Mẹo nhớ bộ thủ theo nhóm ý nghĩa

Cách nhớ hiệu quả nhất không phải là đọc bảng bộ thủ từ trên xuống dưới, mà là gom bộ thủ thành từng cụm ý nghĩa rồi gắn mỗi cụm với 3–4 chữ đã biết. Đây là quy trình chúng tôi áp dụng cho học viên vừa xong phần phát âm, trước khi bước vào giai đoạn viết chữ.

• Nhóm con người: 亻 (rén) — người, 女 (nǚ) — nữ, 子 (zǐ) — con, 父 (fù) — cha. Thấy 亻 (rén) trong 你 (nǐ) — bạn, 他 (tā) — anh ấy là biết chữ nói về người.
• Nhóm nước: 氵 (shuǐ) — nước xuất hiện trong 海 (hǎi) — biển, 洗 (xǐ) — rửa, 酒 (jiǔ) — rượu, 汤 (tāng) — canh.
• Nhóm tay và động tác: 扌 (shǒu) — tay trong 打 (dǎ) — đánh, 提 (tí) — xách, nêu ra, 推 (tuī) — đẩy, 找 (zhǎo) — tìm.
• Nhóm tâm lý, cảm xúc: 忄 (xīn) và 心 (xīn) — tim trong 想 (xiǎng) — nghĩ, muốn, 忙 (máng) — bận, 情 (qíng) — tình cảm.
• Nhóm thực vật: 艹 (cǎo) — cỏ trong 花 (huā) — hoa, 茶 (chá) — trà, 药 (yào) — thuốc, vì thuốc thời xưa làm từ cây cỏ.
• Nhóm lời nói: 讠 (yán) — lời nói trong 说 (shuō) — nói, 请 (qǐng) — mời, xin, 语 (yǔ) — ngôn ngữ, 谢 (xiè) — cảm ơn.

Ngoài sáu nhóm trên, học viên lớp tiếng Trung thương mại nên ưu tiên thêm nhóm kim loại và tiền bạc với bộ 钅 (jīn) — kim loại trong 钱 (qián) — tiền, 银 (yín) — bạc, 铁 (tiě) — sắt, vì cụm chữ này lặp lại liên tục trong hợp đồng và chứng từ.

Dùng bộ thủ để tra từ điển và đoán nghĩa chữ mới

Công dụng gốc của bộ thủ là tra cứu. Phương pháp này gọi là 部首检字法 (bù shǒu jiǎn zì fǎ) — tra chữ theo bộ thủ, và gồm ba bước: xác định bộ thủ của chữ, đếm số nét của bộ để tìm đúng mục trong bảng, rồi đếm số nét còn lại của phần thân chữ để định vị chữ cần tìm. Nhờ vậy, gặp một chữ hoàn toàn lạ, không biết đọc thế nào, người học vẫn tra ra được âm và nghĩa — điều mà từ điển sắp theo pinyin không làm được.

Công dụng thứ hai là đoán nghĩa. Hãy thử với câu 她在河边喝茶 (tā zài hé biān hē chá) — cô ấy uống trà bên bờ sông. Chữ 她 (tā) mang bộ 女 (nǚ) — nữ nên chỉ phái nữ; 河 (hé) mang bộ 氵 (shuǐ) — nước nên liên quan sông nước; 边 (biān) mang bộ 辶 (chuò) — bước đi, gợi vị trí, phía; 喝 (hē) mang bộ 口 (kǒu) — miệng nên là hành động uống; 茶 (chá) mang bộ 艹 (cǎo) — cỏ vì trà là lá cây. Chưa cần tra từ điển, người học đã hình dung được nội dung câu. Cũng vậy, câu 我学中文 (wǒ xué zhōngwén) — tôi học tiếng Trung tuy ngắn nhưng đủ cho thấy bộ thủ len lỏi trong cả những chữ cơ bản nhất.

Lỗi thường gặp khi học bộ thủ và cách chúng tôi sửa

Lỗi phổ biến nhất là học thuộc bảng bộ thủ như học bảng cửu chương, đọc trơn từ bộ 一 (yī) đến hết mà không viết chữ nào. Kiến thức kiểu đó không dính lại được. Ở các lớp của trung tâm, mỗi bộ thủ luôn phải đi kèm tối thiểu ba chữ đang có trong bài học, và học viên phải viết tay chữ đó theo đúng thứ tự nét. Lỗi thứ hai là suy diễn nghĩa quá đà: bộ thủ chỉ gợi trường nghĩa chứ không quyết định nghĩa. Chữ 快 (kuài) mang bộ 忄 (xīn) — tim, nhưng nghĩa thông dụng hiện nay là nhanh; nếu bám cứng vào bộ thủ, học viên sẽ dịch sai.

Lỗi thứ ba liên quan trực tiếp tới thi cử. HSK — 汉语水平考试 (hàn yǔ shuǐ píng kǎo shì) — là kỳ thi đánh giá năng lực tiếng Trung dành cho người nước ngoài, do Trung tâm Hợp tác Giao lưu Ngôn ngữ Trung Quốc và Nước ngoài — 中外语言交流合作中心 (zhōng wài yǔ yán jiāo liú hé zuò zhōng xīn), cơ quan thuộc Bộ Giáo dục Trung Quốc được đổi tên từ Hanban năm 2020 — tổ chức, thông tin và lịch thi công bố trên chinesetest.cn; phần thi nói riêng biệt gọi là HSKK — 汉语水平口语考试 (hàn yǔ shuǐ píng kǒu yǔ kǎo shì). Đề thi không hỏi trực tiếp bộ thủ, nên nhiều học viên bỏ qua. Nhưng khi vào phần đọc hiểu ở các cấp cao hơn, chính khả năng nhìn bộ thủ để phán đoán chữ lạ mới giúp thí sinh không bị đứng hình giữa bài. Vì vậy trong lộ trình luyện thi HSK, chúng tôi vẫn dành thời lượng cố định cho bộ thủ ở giai đoạn nền tảng.

Câu hỏi thường gặp

Q: Bộ thủ là gì và tiếng Trung có bao nhiêu bộ thủ?
A: Bộ thủ — 部首 (bù shǒu) — là thành phần cấu tạo được chọn làm đầu mục để phân loại và tra cứu chữ Hán, đồng thời gợi ý trường nghĩa của chữ, ví dụ 河 (hé) — sông mang bộ 氵 (shuǐ) — nước. Con số phụ thuộc vào hệ thống: hệ Khang Hy có 214 bộ, còn bảng bộ thủ chữ giản thể hiện hành của Trung Quốc theo chuẩn GF 0011-2009 có 201 bộ chính. Chúng tôi khuyên học viên xác định rõ mình đang tra từ điển theo chuẩn nào trước khi học thuộc bảng.

Q: 214 bộ thủ Khang Hy và bảng bộ thủ giản thể khác nhau ra sao?
A: 214 bộ thủ Khang Hy — 康熙部首 (kāng xī bù shǒu) — có gốc từ tự điển 字汇 (zì huì) năm 1615 và phổ biến qua 康熙字典 (kāng xī zì diǎn) năm 1716, chủ yếu phục vụ chữ phồn thể cùng từ điển cổ. Bảng 汉字部首表 (hàn zì bù shǒu biǎo) chuẩn GF 0011-2009 do Bộ Giáo dục và Ủy ban Công tác Ngôn ngữ Văn tự Nhà nước Trung Quốc ban hành năm 2009, gồm 201 bộ chính dành cho chữ giản thể. Chúng tôi luôn lưu ý học viên rằng 199 trong 201 bộ chính vốn đã nằm trong hệ Khang Hy, nên hai bảng bổ sung cho nhau chứ không mâu thuẫn.

Q: Có bắt buộc học thuộc hết 214 bộ thủ không?
A: Không bắt buộc, và chúng tôi cũng không dạy theo hướng đó. Trong bảng 214 bộ, mức độ hữu dụng chênh nhau rất xa: bộ 艸 (cǎo) — cỏ gom tới 1.902 chữ trong 康熙字典 (kāng xī zì diǎn), còn bộ 艮 (gèn) chỉ có 5 chữ. Chiến lược hiệu quả hơn ở các khóa học tiếng Trung tiếng Trung là nắm chắc vài chục bộ tần suất cao như 亻 (rén) — người, 氵 (shuǐ) — nước, 扌 (shǒu) — tay, 口 (kǒu) — miệng, sau đó bổ sung dần theo chữ gặp trong bài.

Q: Không biết đọc một chữ thì tra từ điển bằng bộ thủ thế nào?
A: Dùng 部首检字法 (bù shǒu jiǎn zì fǎ) — tra chữ theo bộ thủ, gồm ba bước: xác định bộ thủ của chữ, đếm số nét của bộ để tìm mục tương ứng, rồi đếm số nét phần còn lại để tìm ra chữ. Ví dụ với chữ 睡 (shuì) — ngủ, người học nhận ra bộ 目 (mù) — mắt gồm 5 nét, vào mục đó rồi đếm nét phần còn lại là tìm được. Khi kèm học viên một kèm một, Ngoại Ngữ Gia Sư của trung tâm thường cho luyện thao tác này ngay trên từ điển giấy để phản xạ nhận diện bộ thủ trở nên tự động.

Kết luận

Bộ thủ không phải một bảng chữ cái phải học thuộc trước khi được phép nói tiếng Trung, mà là công cụ giúp người học sắp xếp hàng nghìn chữ Hán vào những nhóm có logic. Nắm được sự khác biệt giữa 214 bộ thủ Khang Hy dành cho chữ phồn thể và 201 bộ thủ chính của chuẩn GF 0011-2009 dành cho chữ giản thể, học viên sẽ hết bối rối khi các tài liệu đưa ra con số khác nhau. Từ nền tảng đó, chỉ cần gom bộ thủ theo nhóm ý nghĩa, gắn mỗi bộ với vài chữ thật như 茶 (chá) — trà hay 说 (shuō) — nói, tốc độ nhớ mặt chữ sẽ cải thiện rõ rệt. Chúng tôi luôn đưa phần bộ thủ vào giai đoạn nền tảng, vì đó là khoản đầu tư sinh lời suốt chặng đường học chữ Hán về sau.